نگاهي به شعر كوتاه وهايكو

در تاریخ کهن شعر فارسی، از دو هزار سال پیش تا امروز، فرمهای کوتاه در ادبیات رسمی و مردمی فارسی حضوری مستمر داشته است: در قالب خسروانی و رباعی و تک‌بیتهای ناب و قطعات کوتاه دو یا سه بیتی ( در شعر رسمی )  و دوبیتی و شعرهای دو لختی از قبیل : لیکو و لندی در شعر بومی و مردمی(1 ) در دوران معاصر، علاوه بر این فرمها، فرمهای جدیدی نیز تحت تأثیر ادبیات دیگر ملل جهان و از راه ترجمه (بویژه ترجمة هایکوهای ژاپنی) تحت عنوان ((طرح)) و ((طرح‌واره)) وارد شعر فارسی شد و در کارهای محمد زهری و منصور اوجی به تدریج شکل بومی و ایرانی به خود گرفت. اکنون، شعر کوتاه یکی از شاخه‌های بالنده شعر امروز فارسی است.(_1)با این حال ، همة آن اشعاری که تحت عنوان کلی « شعر کوتاه » شناخته می ‌شود ، از لحاظ فرم و ساخت و زبان و آهنگ دارای تفاوتهای ماهوی فراوان است . بر خلاف فرمهای کهن شعر کوتاه، اعم از رسمی و مردمی، که حدود و ثغور سطرها و لختها و هجاها و تکیه‌ها و قافیه ‌ها و سجعها در آنها کاملا روشن است، برای هیچکدام از شعرهای کوتاه دوران امروز، حد و مرزی نمی ‌توان رسم کرد. پاره ‌ای، وزن نیمایی دارند و پاره ‌ای فاقد وزن بیرونی هستند. بعضی ، قافیه دارند و اغلب فاقد قافیه هستند .
تعداد سطرها نیز در این شعرها، حد معینی ندارد و بین دو تا ده سطر در نوسان است. تکیه بعضی از این شعرها تنها بر ایماژ و و تصویر سازی است. مبنای شاعرانگی در برخی دیگر، بازیهای زبانی و ایجاد تضاد و ارتباط میان صورتهای واژگانی است. و در تعدادی دیگر از شعرهای کوتاه ، از مضامین غافلگیرانه و نکته ‌پردازی شاعرانه برای اعجاب خواننده بهره گرفته شده است .(1)دیده می ‌شود که شاعری گاهی از همه این تکنیک ها در شعرهای کوتاه خود استفاده می‌ کند و همین امر، تبیین و تعریف این نوع شعر را در شعر امروز با دشواری مواجه ساخته است. حتی در اشعار هایکو پردازان ایرانی که به سیاق این فرم ژاپنی شعر می ‌گویند، حد و حصری که در اصل فرم «هایکو» وجود دارد و به روشنی و با دقت تمام و با ذکر همه جزییات و شگردها توسط محققان و متخصصان هایکو در سراسر جهان تبیین شده است ، دیده نمی‌شود(1)

هايكو

هايكو شعري است 17 هجايي كه در سه سطر نوشته مي‌شود، سطر اول و سوم هركدام پنج هجا و سطر دوم هفت هجا دارند. هايكو نه وزن دارد و نه قافيه و آرايه‌هاي كلامي در آن به ندرت به كار مي‌رود. حدود دو هزار سال پيش هايكو جزوي از يك فرم شعري 31 هجايي به نام تانكا بود كه از دو بخش تشكيل مي‌شد و معمولا آن را شاعران به شيوه پرسش و پاسخ مي‌سرودند. تانكا به معني شعر كوتاه است و در مقابل آن چوكا قرار دارد كه به معني شعر بلند است. با اينكه در ژاپن به غير از تانكا و چوكا چندين فرم شعري ديگر هم وجود دارد، شعرهاي كوتاه محبوبيتشان بيش از بقيه است. در قرن شانزدهم ميلادي به تدريج بخش 17 هجايي تانكا مستقل شد و آن را هاكايي يا هايكو ناميدند.(2)

به عبارتي ديگر ،هايكو كه در لفظ ((بازي شعر ))مي باشد يك نوع قالب ادبي است ودر نگاهي فراتر يك نوع ادب تواند بود . هايكو قالب ادبي است چرا كه از سه مصرع وهفت هجا مصراعهاي اول وسوم هفت هجايي ومصرع دوم هفت هجايي تشكيل مي شود .اغلب هايكوها از قافيه بهره مي برند ،گاه تمامي مصرعها هم قافيه وگاهي دو مصرع آن . (3) .

 اما هایکوسرایان ایرانی تقریبا به هیچ وجه به این شیوه سطربندی اعتقاد و اعتنایی ندارند و آنچه را هایکو می‌نامند، در دو تا پنج سطر سامان می‌دهند.(1)

البته با يد دقت داشت كه سيلان انديشه وپويايي ذهن وزبان شاعر هيچ گونه حصر وقفه برنمي تابد  وهايكو نيز همچون ساير قالبها گاه به شكستن تن مي دهد .چنانكه در آثار ((با شو ))سرآمد هايكو سرايان مي توان شهرهايي با نوزده هجا ديد .از نظرگاه ديگر خاستگاه خاص وموقعيت اجتماعي واقليمي وهمچنين خصوصيت انديشگي ومذهبي ويژه سرايان هايكو آن را به ((نوعي ادبي)) تبديل كرده است .(3)

تصوير پردازي اوليه شناسه آن است ،گرايش به طبيعت از زاويه وحدت وجود كه دستمايه عرفان شرقي يا بودايي است در ان جايگاه ويژه اي دارد..نهايت كنكاش سينتي كال وفلسفه در ان كوتاهي عمر وبي اعتباري دنيا ست (3)

چه كوتاهست اين زندگي / رد پاهاي ضعيف بر ماسه‌هاي «ساحل چشمهگرم ))(بوسون )

 هايكو بيشتر مبتني بر تصوير است تا بازيها و شگردهاي زباني است. برگرداندن تصوير به زبانهاي ديگر بسيار راحت‌تر از ترجمه ترفندهاي زباني است.(2)

در تاريخ ادبيات جهان چهار هايكو سرا بيش ازديگران سر برآورده اند :

با شو، بوسون، ايسا، شيكي .

ايجاز وسادگي ودر عين حال عمق هايكو وهنر تصويري بديع آن علاوه بر انكه در چهار قرن گذشته شاعران زيادي را در ژاپن به خود كشانده است .در دوره معاصر در خارج از ژاپن هم با استقبال قشر كتابخوان وشاعران وهنر مندان مواجه شده است .وعلاوه بر ترجمه هايكوهاي ژاپني به اغلب زبانهاي دنيا ، در سرارسر جهان شاعراني پيدا شده اند كه به سرودن شعر به شيوه هايكوهاي ژاپني مي پردازند .(2)

منابع

1-"ترانک" و پیشینه شعر کوتاه در زبان فارسی-سيد علي مير افضلي –خبرگزاري مهر –بهمن 85

2-وبلاگ گنجشك نا تمام –سيد علي مير افضلي-تير ماه 85

3-دريچه‌ي هايكو و چاردري طرح-دكتر غلامرضا كافي –گاهنامه اكسين –شماره دوم –آبان ماه 82